ამ ქაოსურ სამყაროში — დატვირთული გრაფიკების, სტრესული მიმდინარე მოვლენებისა და პირადი პასუხისმგებლობების ფონზე — ხშირად ხდება, რომ ადამიანები საკუთარ შინაგან სამყაროსთან კავშირს კარგავენ.
განზრახ თუ უნებლიეთ, „ადამიანებს შეიძლება სჯეროდეთ, რომ ‘კარგად არიან’, მაშინ როცა სინამდვილეში ავტოპილოტზე ცხოვრობენ — ზედმეტად მუშაობენ ან თავს იტყუებენ სოციალური მედიის უიმედო სიახლეების უსასრულო სქროლვით, ჭარბი ჭამით, ალკოჰოლით ან თუნდაც ზედმეტი ძილით ‘გამორთვით’“, — თქვა ატლანტაში მცხოვრებმა კლინიკურმა ფსიქოლოგმა, დოქტორმა ურშულა კლიხმა, ელექტრონული წერილის საშუალებით.
სწორედ ამიტომ, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მსოფლიო დღეს, კლიხი და სხვა ექსპერტები გვირჩევენ, ერთი წამით გავჩერდეთ და საკუთარ თავს გულწრფელად ვკითხოთ: „როგორ ვარ სინამდვილეში?“
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი
ფსიქიკურ კეთილდღეობაზე მკაფიო ცნობიერების შენარჩუნება აუცილებელია როგორც პრევენციისთვის, ისე შინაგანი ბალანსისათვის, ამბობს კლიხი.
„თვითცნობიერება გვეხმარება სტრესისა და ემოციური დისბალანსის ადრეულ ეტაპზე ამოცნობაში, რაც დროულად კორექტირების საშუალებას გვაძლევს,“ — განმარტავს ის.
„თვითცნობიერება ემოციური ინტელექტის ნაწილია — ემოციური წიგნიერება, რომელიც გვასწავლის, რას ვგრძნობთ. იმის გაგება, რატომ ვგრძნობთ ასე, კიდევ ერთი ეტაპია, მაგრამ ამაზე ფიქრიც კი ვერ დაიწყება, თუ საერთოდ ვერ ვაცნობიერებთ, რომ პრობლემა გვაქვს.“
როგორ გავიგოთ, როგორ ვართ?
ეს შეიძლება საკმაოდ მარტივი იყოს:
- დღის განმავლობაში საკუთარ განცდებზე დაკვირვება
- რეგულარული დღიურის წერა
- თერაპევტთან საუბარი
ასევე არსებობს უფრო სტრუქტურირებული და კლინიკურად დამოწმებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის სკრინინგები, რომლებიც დიაგნოზის დასმას არ ისახავს მიზნად.
როგორია შენი ფსიქიკური მდგომარეობა?
არავინ გრძნობს თავს იდეალურად ბედნიერად ან კმაყოფილად მუდმივად. დროებითი, მსუბუქი სტრესი ან დაღლილობა — პირად ცხოვრებაში, სამსახურში ან მსოფლიოში მიმდინარე ცვლილებების გამო — სრულიად ნორმალურია და შესაძლოა დროებით იმოქმედოს ძილზე, მოტივაციასა თუ განწყობაზე, ამბობს კლიხი.
ადამიანები დროდადრო ამ გარდამავალ განცდებს ყველა ვხვდებით, აღნიშნავს დოქტორი კენ დაკვორთი — ფსიქიკური დაავადებების ეროვნული ალიანსის (NAMI) მთავარი სამედიცინო ოფიცერი და წიგნის „შენ მარტო არ ხარ“ ავტორი.
ასეთ სიტუაციებში, შესაძლოა, თავად შეძლო გამკლავება — მეგობართან საუბრით, სირბილით, დღიურის წერით ან სხვა ჯანსაღი ჩვევით, რომელიც თავს უკეთ გაგრძნობინებს, ამბობს კლიხი.
თუ ეს დროებითი აღარ არის?
თუ სიმპტომები ორ კვირაზე მეტხანს გრძელდება და ხელს გიშლის ფუნქციონირებასა და ცხოვრებისგან სიამოვნების მიღებაში, დროა, უფრო სერიოზულად მიაქციო ყურადღება, ამბობენ დაკვორთი და კლიხი.
ასევე საგანგაშოა, როცა ერთ ან ორ სიმპტომზე მეტად, სიმპტომების ჯგუფს განიცდი, აღნიშნავს ტერეზა ნგუენი — ლიცენზირებული კლინიკური სოციალური მუშაკი და Mental Health America-ს მთავარი კვლევითი ოფიცერი.
„ცხოვრების შფოთვად აღქმა ადამიანის ნორმალური გამოცდილებაა,“ — ამბობს დაკვორთი.
მაგრამ თუ ამ განცდებიდან ვეღარ გამოდიხარ და ხშირად ვერ ახერხებ:
- შვილებზე ზრუნვას
- სამუშაოს შესრულებას
- ლოგინიდან ადგომას
- მეგობრებთან გეგმების შესრულებას
- ან სრულფასოვან კვებას
აუცილებელია ექიმთან ან თერაპევტთან საუბარი პრობლემებისა და მათი მართვის გზებზე, დასძენს ის. ასევე ყურადღება მიაქციე ახლობლების შენიშვნებს, თუ ისინი შენს ქცევაში ან განწყობაში ცვლილებებს ამჩნევენ.
„ხშირად ადამიანები ამბობენ, რომ ურთიერთობებში არსებული პრობლემები ხდება ბიძგი, რის გამოც ისინი ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ფიქრს იწყებენ,“ — ამბობს ნგუენი.
რამდენად გამძლე ხარ?
დაფიქრდი: დიდხანს იძირები ემოციებში თუ აძლევ თავს უფლებას, ცოტა ხნით იგრძნო ისინი და შემდეგ საჭირო ცვლილებებს აკეთებ, რომ ცხოვრებას გაუმკლავდე? ამ კითხვაზე პასუხიც ბევრს ამბობს.
„თუ განწყობის დარღვევაზე ღელავ, ჰკითხე საკუთარ თავს, შეძლებ თუ არა ყოველდღიური რუტინის შენარჩუნებას — ძილს, კვებას, გარეთ გასვლას ან სხვებთან კომუნიკაციას — რადგან სტრუქტურა ხშირად სტაბილურობას უზრუნველყოფს,“ — ამბობს კლიხი.
„ჩართე მხარდამჭერი ოჯახი ან მეგობრები პასუხისმგებლობისა და გამხნევებისთვის.“
ასევე, ჯანმრთელობის სპეციალისტს შეუძლია გამორიცხოს ფარული სამედიცინო პრობლემები, რადგან ზოგჯერ ისინი ფსიქიკურ მდგომარეობებს ჰგავს.
თუ ძალიან ცუდად ხარ?
ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერიოზული გაუარესების ნიშნებია:
- ფუნქციონირების მკვეთრი დაქვეითება
- პასუხისმგებლობების ხშირი მიტოვება
- ნივთიერებების გამოყენება პრობლემებთან გასამკლავებლად
- ჰიგიენის უგულებელყოფა
- საკუთარი უსაფრთხოების რისკის ქვეშ დაყენება
- მუდმივი უიმედობა, სასოწარკვეთა ან თვითმკვლელობაზე ფიქრები
ასევე საშიში ნიშანია ფსიქოზი — ჰალუცინაციები, ბოდვები ან რეალობის შეგრძნების დაკარგვა.
„თუ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები მძიმდება, შესაბამისი დახმარება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია და მძიმე სიმპტომები იშვიათად უმჯობესდება სტრუქტურირებული მხარდაჭერის გარეშე,“ — ამბობს კლიხი.
„ეს შეიძლება სიცოცხლისა და სიკვდილის საკითხიც კი გახდეს ან, სულ მცირე, სერიოზულად დააზიანოს ურთიერთობები და სამუშაო ცხოვრება. თუ გრძნობ, რომ შენი ცხოვრება კონტროლს კარგავს ან გაქვს საკუთარი თავის ან სხვების დაზიანების აზრები, აუცილებელია ფსიქიატრის ან ფსიქოლოგის სრულყოფილი შეფასება. მედიკამენტური მკურნალობა და თერაპია ხშირად ეფექტურია.“
დასკვნა
ფსიქიკური ჯანმრთელობა არ არის ფუფუნება — ეს აუცილებლობაა. საკუთარი მდგომარეობის რეგულარული შეფასება და დროული რეაგირება გვეხმარება უფრო სტაბილური, ჯანსაღი და დაბალანსებული ცხოვრების შექმნაში.
შეაჩერე ყოველდღიური რუტინა ერთი წუთით და ჰკითხე საკუთარ თავს:
როგორ ვარ სინამდვილეში?